Wie gaat er over onze vrijheid van meningsuiting: een Nederlandse rechter of de Amerikaanse president? De laatste tijd wordt het helaas steeds duidelijker dat beide onwelgevallige meningen kunnen blokkeren. Het is heel fijn dat de Nederlandse rechter dat kan, maar laten we met z'n allen voorkomen dat de grillen uit het Witte Huis dit ook kunnen.
De huidige Amerikaanse regering heeft een opvatting over het buitenland die fundamenteel verschilt van hoe wij in Europa kijken naar samenwerking. Wij zien andere landen als partners om mee samen te werken, maar het Amerikaanse beleid lijkt erop gericht ons te beïnvloeden en uiterst rechtse partijen zoals AfD en Reform UK te steunen. Dit gaat verder dan het eigen belang van de VS; ze hebben ook een mening over hoe wij in Europa samenleven. Lees meer over dit beleid
Hoeveel invloed heeft de VS werkelijk?
Er is altijd al het gevaar van afluisteren geweest. Microsoft verklaarde onder ede in de Franse Senaat dat ze data in het geheim aan de Amerikaanse inlichtingendiensten geven. Dit betekent dat we niet precies weten hoeveel dit gebeurt. Dit voorjaar werd een specifiek geval onthuld: de Microsoft-emails van Nederlandse ambtenaren die bezig waren met de Digital Services Act zijn verstrekt aan de Amerikaanse inlichtingendiensten (NLTimes). Wij zouden ze toch niet als het meest controversiële personen zien, dus wie weet welke gegevens nog meer worden opgevraagd door de Amerikanen.
De 'kill switch' en reële bedreigingen
Meer openlijk is het andere gevaar: de 'kill switch'. Precies daarom is dit vaker in het nieuws gekomen. In de media is af en toe aandacht voor rechters en aanklagers van het Internationaal Strafhof die gesanctioneerd zijn door de VS. Tot nu toe is het Internationaal Strafhof als organisatie nog niet volledig aangepakt, maar de toon is verhard en daarmee is de kans reëel (NOS).
Daar kwam de afgelopen weken de case van Autistici/Inventati bij. Dit is een kleine Italiaanse stichting die linkse organisaties voorziet van website- en mailhosting. Zij zijn zomaar op de Amerikaanse sanctielijst geplaatst. Het is zeer de vraag of dit door een Amerikaanse rechter zou zijn goedgekeurd, omdat juist daar platforms niet verantwoordelijk zijn voor de inhoud van de berichten erop – Facebook en Twitter verschuilen zich daar juist achter. Een Amerikaanse of Italiaanse rechter bleek helemaal niet nodig, want het besluit van het Witte Huis had onmiddellijk gevolgen. Hun donatieplatform en .org-domein stopten binnen dagen met werken – beide geleverd door Amerikaanse bedrijven. Ook hun Italiaanse bank, Banca Etica, zegde de bankrekening op – vrijwel alle betalingen gaan immers via Amerikaanse bedrijven als Mastercard of Visa (NRC).
Niet door de Amerikaanse overheid maar toch wel verbonden daarmee: Meta censureert reclame voor een toneel-voorstelling omdat het feminisme promoot (The Guardian). En dan is feminisme in de VS een stuk minder omstreden dan queer-rechten of zelfs internationale samenwerking.
Is dit een proef?
Autistici/Inventati was maar een kleine stichting, dus het kan zo maar eens een proef zijn vanuit het Witte Huis. Als dat zo is, is de proef geslaagd. Met relatief weinig ophef is het doel bereikt. Wat als er hierna nog wat meer organisaties hiermee te maken krijgen? Komt de politiek wel in actie als het een wat grotere organisatie is? De kans is dermate reëel dat diverse ICT-bedrijven al niet meer aan het Internationaal Strafhof willen leveren.
Ondertussen zijn er in de Verenigde Staten steeds meer rechterlijke uitspraken geweest en precedenten geschapen die de president meer macht geven. Zo kan de president de bestuurders van vrijwel alle tot nu toe onafhankelijke toezichthouders ontslaan. Het is maar de vraag of persoonsgegevens bij Amerikaanse bedrijven opslaan nog wel veilig zijn – al wordt die hete aardappel door onze leiders wat voor zich uit geschoven. Lees meer
Waarom wachten?
Het Internationaal Strafhof is een instantie die erg opvalt, maar het is ook zo opvallend stil omdat iedereen denkt dat het hen niet overkomt. Hoe zeker ben je ervan dat jij niet op de korrel genomen wordt als Trump en Vance openlijk de AfD steunen? Waarom wel een Italiaanse stichting die een linkse website host en niet een Nederlandse stichting die opkomt voor LHBTQI-rechten? Hoeveel door de Republikeinen verboden boeken staan er in jouw schoolbibliotheek?
Als organisatie is het nu eigenlijk onmogelijk om de volledige set sancties heen te komen. Zonder bankrekening is het lastig werken in de eenentwintigste eeuw. Hier ben je afhankelijk van internationale betaalsystemen. Maar ook daarbuiten zijn de meeste organisaties zwaar afhankelijk van de VS. Wat zou er met jouw organisatie gebeuren als Google, Microsoft en AWS jouw account per direct blokkeren?
Wat kunnen we doen?
Daarom moeten we bewegen op alle niveaus:
- De Europese Centrale Bank is al bezig met een onafhankelijk betaalsysteem
- De Nederlandse overheid kan onze bedrijven verzekeren tegen sancties
- Organisaties kunnen hun ICT digitaal soeverein maken
Alle drie deze acties helpen om ervoor te zorgen dat besluiten vanuit het Witte Huis minder impact hebben op ons. Dit geldt zowel praktisch, maar zeker ook als signaal dat wij ons niet zomaar laten doen.
Geen verrassing dat we steeds meer organisaties spreken die digitaal soeverein willen worden. Steeds meer lokale bedrijven, scholen en NGOs die graag hun afhankelijkheid van de VS willen verminderen. De Nederlandse Bank, toch niet het toonbeeld van snel veranderen, haalt inmiddels ook ons goud weg uit de VS (lees meer).
Alternatieven zijn er
Ook komen er steeds meer alternatieven. DataOwn is opgericht omdat er in Nederland maar beperkte opties waren om van PowerBI af te komen, zeker voor kleinere organisaties. Dit is vaak een makkelijke eerste stap om op weg te gaan naar digitale soevereiniteit. We bieden een startklaar Business Intelligence-platform, waarbij datagedreven werken centraal staat én meer medewerkers hun eigen data-vragen kunnen beantwoorden. Bovendien hebben we de vendor lock-in zo klein mogelijk gehouden – ook zonder ons kan je verder zonder overnieuw te hoeven beginnen zoals bij de BI platforms van big tech.
Digitale soevereiniteit begint met bewustwording, maar eindigt met actie. De vraag is niet langer óf we afhankelijk zijn van de VS, maar óf we dat nog willen zijn.